از سرانه و خط دید تا سن، صدا، تهویه و دسترسی؛ راهنمای عملی سالن چندصدنفره برای شرکت‌ها، مجتمع‌ها و مراکز آموزشی
تالار Shaw Auditorium در دانشگاه HKUST، Hong Kong؛ صندلی‌های پلکانی، بالکن و پنل‌های سقفی چوبی. معماران: Henning Larsen — عکس: Kris Provoost — منبع: ArchDaily
طراحی سالن اجتماعات با یک پرسش ساده شروع میشود: این سالن قرار است چند نفر را، برای چه نوع برنامه‌ای و تا چند ساعت، راحت و ایمن نگه دارد؟ جواب این پرسش تعیین می‌کند که صندلیها ثابت باشند یا متحرک، کف شیب‌دار باشد یا تخت، سن چقدر عمق بخواهد و سیستم تهویه برای چه جمعیتی محاسبه شود. این مقاله درباره سالن چندصدنفره اجتماعات و همایش است؛ اگر دنبال اتاق جلسه یا بوردروم هستید، مقاله طراحی سالن کنفرانس اداری و راهنمای ضوابط سالن کنفرانس مناسب‌ترند.
اعداد خارجی این مقاله (ADA، IBC، EN، ASHRAE) فقط برای فهم منطق طراحی‌اند و جای مقررات ملی ساختمان و نظر مهندس ناظر و آتش‌نشانی را نمی‌گیرند.
در مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (ویرایش سوم، ۱۳۹۶)، فضایی که برای استفاده همزمان ۲۰ نفر یا بیشتر طراحی شود «فضای جمعی» نامیده میشود و اگر ساختمان یا واحدی کمتر از ۵۰ نفر را برای تجمع در خود جا دهد، در گروه تصرف اداری قرار می‌گیرد، نه تجمعی. یعنی سالن ۴۰ نفره داخل یک شرکت معمولا تصرف تجمعی حساب نمی‌شود، ولی سالن ۱۵۰ نفره میشود و ضوابط سخت‌گیرانه‌تری دارد.
بخش ۴-۷-۵ همین مبحث درباره تصرف‌های تجمعی چند الزام ساده اما مهم دارد: ارتفاع فضا برای سالن‌های بیش از ۲۰ نفر دستکم ۳ متر باشد؛ اگر سالن برای سخنرانی یا نمایش ساخته میشود، تمهیدات نورپردازی و آکوستیک باید در طراحی دیده شود؛ و پله‌ها و راهروهای ردیف‌های صندلی که فقط یک سمتشان صندلی دارد، دستکم در یک طرف میله دست‌گیر داشته باشند. در مبحث سوم هم اصل محاسبه ظرفیت این است که تعداد افراد مبنای راه خروج نباید کمتر از ظرفیت واقعی و نیز کمتر از «مساحت تقسیم بر سرانه جدول» در نظر گرفته شود (بند ۳-۶-۵-۱). عدد دقیق جدول را از نسخه جاری مبحث سوم بردارید، چون ویرایش‌ها تغییر می‌کنند.
برای برآورد اولیه مساحت، برخی راهنماهای طراحی فارسی سرانه ۰.۹ تا ۱.۲ مترمربع برای هر صندلی (با سهم راهروها) پیشنهاد می‌کنند. این رقم آیین‌نامه‌ای نیست و فقط برای شروع کار است: سالن ۲۰۰ صندلی ثابت، تنها برای بخش مخاطبان، حدود ۱۸۰ تا ۲۴۰ مترمربع می‌خواهد و سن، پشت‌صحنه، کنترل و فویر جدا حساب می‌شوند.
در سالن تخت، از چند ردیف بعد فقط پشت سر دیگران را می‌بینید. راه‌حل، شیب‌دادن به کف یا پلکانی‌کردن ردیف‌هاست. معیار سنجش را C-value می‌گویند: فاصله عمودی بین چشم تماشاگر و خط دید او به نقطه هدف، بالای سر نفر جلویی. در استانداردهای ورزشگاهی (FIFA) ۶ سانتیمتر کمینه مطلق، ۹ سانتیمتر مقدار توصیه‌شده و ۱۲ سانتیمتر مقدار بهینه شمرده میشود؛ در تئاتر معمولا هدف این است که هر نفر از بالای سر نفر دو ردیف جلوتر هم صحنه را ببیند و چشم ردیف اول دستکم حدود ۸۰ سانتیمتر بالاتر از کف صحنه قرار گیرد.
یک راهنمای بریتانیایی برای تالارهای سخنرانی زاویه دید جانبی تا ۴۰ درجه، عمق حدود ۲۰ متر (نزدیک ۱۸ ردیف) و حداکثر ۲۲ صندلی در هر ردیف با راهرو در دو سر را پیشنهاد می‌کند و یادآور میشود پلکان ردیفی با ۱۵ سانتیمتر ارتفاع برای هر ردیف (شیب حدود ۱ به ۶) برای مسیر ویلچر بسیار تند است. پس جای ویلچر را هم‌سطح با راهرو بگذارید و شیب مسیر عبور را جدا از شیب ردیفها طراحی کنید.
فاصله پشتبهپشت ردیفها در منابع از ۸۵ سانتیمتر (حداقل پذیرفته در راهنمای بریتانیایی) تا ۹۰ سانتیمتر (رقم معمول سازندگان صندلی) و ۱۰۰ تا ۱۰۵ سانتیمتر (سالن‌های مجلل‌تر) متغیر است. عرض صندلی هم معمولا بین ۵۰ تا ۶۰ سانتیمتر انتخاب میشود. مقررات IBC برای عبور آزاد بین ردیفها فرمول دارد: وقتی ردیف از هر دو سر به راهرو باز میشود، دستکم ۱۲ اینچ (حدود ۳۰ سانتیمتر) برای ردیف تا ۱۴ صندلی، و به‌ازای هر صندلی اضافه، ۰.۳ اینچ بیشتر؛ اگر فقط یک سر راهرو دارد، این افزایش برای هر صندلی بعد از هفتم ۰.۶ اینچ است. به زبان ساده، هر چه ردیف طولانی‌تر شود، عبور آزاد بیشتری می‌خواهد.
صندلی ثابت رو به سن بیشترین دید و ایمنی را می‌دهد؛ صندلی متحرک سالن را چندمنظوره می‌کند اما دید ردیف‌های عقب را ضعیف می‌کند. ترکیب هم ممکن است، مثل صندلی‌های جمع‌شونده روی سکوی پلکانی در تالارهای منعطف دانشگاهی.
ارتفاع سن در نمونه‌های واقعی معمولا حدود ۹۰ تا ۱۱۰ سانتیمتر از کف تالار است؛ برای نمونه حدود ۹۱ سانتیمتر در یک سالن دانشگاهی و ۱.۰۷ متر در سالنی در سنگاپور. اگر سن بلندتر شود، ردیف اول باید سر را بالا بگیرد؛ اگر کوتاه‌تر شود، ردیف‌های عقب هیچ دیدی ندارند. عمق ۴ تا ۶ متر برای سالن‌های متوسط سخنرانی و ارائه معمولا کافی است، ولی اگر ارکستر یا نمایش دارید، باید بر اساس نیاز برنامه تعیین شود.
پشت سن، راهروی عبور از چپ به راست (crossover) حیاتی است تا اجراکننده بدون عبور از جلوی مخاطبان طرف دیگر برود؛ اتاق آماده‌سازی، انبار و اتاق کنترل هم نزدیک سن لازم است. نمونه‌ای در مقیاس متوسط، تالار Auditoriumdelparco در L'Aquila است: ۲۳۸ صندلی، سنی برای حدود ۴۰ نوازنده و پنل‌های چوبی مایل که صدا را به سمت مخاطب برمی‌گردانند.
سن و ردیف نخست تماشاگران در Auditoriumdelparco، L'Aquila، ایتالیا؛ پنل‌های چوبی مایل صدا را به سمت مخاطب بازتاب می‌دهند. معماران: Renzo Piano Building Workshop — عکس: Marco Caselli Nirmal — منبع: ArchDaily
سالنی که برای سخنرانی و همایش ساخته میشود، با سالن موسیقی تفاوت دارد. برای تالار سخنرانی با سیستم صدا، زمان واخنش (RT60) حدود ۰.۷ تا ۱.۰ ثانیه هدف رایجی است؛ سالن چندمنظوره‌ای که هم گفتار و هم موسیقی را باید تحمل کند حدود ۱.۰ تا ۱.۶ ثانیه (ایده‌آل نزدیک ۱.۳) می‌گیرد. بعضی راهنماهای فارسی بازه ۰.۸ تا ۱.۲ ثانیه را برای گفتار آورده‌اند. این اعداد در حالت سالن خالی و برای فرکانس میانی‌اند و بسته به حجم سالن عوض می‌شوند؛ به همین دلیل حجم هوای هر صندلی (چند مترمکعب برای هر نفر) در طراحی اولیه مهم است و با آکوستیسین باید قطعی شود.
اگر سالن چندکاره است، بهتر از یک رقم ثابت، جذب قابل تنظیم بگذارید: پرده سنگین، بنر یا پنل متحرک. دیوار پشتی را جاذب کنید و دیوارهای کناری را با پنل‌های نامنظم بشکنید؛ سقف صاف و بازتابنده بالای مخاطب اشتباه رایجی است. صدای تاسیسات هم دشمن گفتار است؛ برخی راهنماها نویز زمینه NC-20 تا NC-25 را هدف می‌گیرند.
استاندارد اروپایی EN 12464-1 برای تالار سخنرانی ۵۰۰ لوکس روشنایی نگهداری‌شده با UGR حداکثر ۱۹ و یکنواختی ۰.۶ در نظر می‌گیرد؛ در جایگاه سخنران ۳۰۰ تا ۵۰۰ لوکس، و برای ردیف‌های تماشاگر در زمان اجرا حدود ۲۰۰ لوکس که با دیمر کم میشود. نکته طراحی این است که نور چند صحنه (سخنرانی، ارائه با پروژکتور، اجرا، تخلیه اضطراری) را از ابتدا با کنترل‌گر دیمر و DALI یا DMX برنامه‌ریزی کنید و نور سخنران را از جلو و بالا بدهید تا چهره خوب دیده شود، نه از پشت.
سیستم صوتی هم از حجم و شکل سالن جدا نیست. در تالار Shaw Auditorium (تصویر بالا) بلندگوهای خطی در دو سوی سقف و پل نور مشخص و پنل‌های چوبی روی سقف و دیوار دیده می‌شوند؛ مشاور آکوستیک (Marshall Day Acoustics) و مشاور تئاتر (Theatreplan) در تیم پروژه حضور داشته‌اند. اگر در سالنی صدا تقویت میشود، ADA آمریکا سیستم کمک‌شنوایی را الزامی می‌کند (دستکم دو گیرنده برای سالن تا ۵۰ صندلی). حتی اگر ضوابط محلی چنین الزامی نداشته باشند، پیش‌بینی مسیر کابل و جای مدار کمک‌شنوایی از ابتدا کم‌هزینه‌تر از افزودن آن در مرحله بعد است.
سالن پر، شبیه یک مخزن گرمای فشرده است. ASHRAE 62.1 برای ناحیه صندلی‌های تالار حدود ۲.۵ لیتر بر ثانیه هوای تازه برای هر نفر (۵ فوت مکعب بر دقیقه) در نظر می‌گیرد و تراکم حدود ۱.۶ نفر بر مترمربع (۱۵۰ نفر در هر ۱۰۰۰ فوت مربع) را فرض می‌کند؛ راهنمای CIBSE برای تالارهای سخنرانی ۸ لیتر بر ثانیه به‌ازای هر نفر پیشنهاد می‌دهد؛ تفاوتی قابل‌توجه. برای ایران، مبحث چهاردهم (تاسیسات مکانیکی) مرجع قانونی است و باید نسخه جاری را با طراح تاسیسات بررسی کنید.
توزیع هوا از زیر صندلی یا پله (جابه‌جایی، حدود ۳ تا ۴ تعویض هوا در ساعت) آرام‌تر از دمش سقفی با ۶ تا ۱۰ تعویض در ساعت است، ولی باید در مرحله معماری هماهنگ شود.
در سالن اجتماعات خروج از طراحی پلان جدا نیست. عرض راه خروج بر پایه ظرفیت و طبق مبحث سوم محاسبه میشود؛ راهنماهای فارسی مبتنی بر همین مبحث درهای خروج با قفل ضدپانیک و بازشو در جهت فرار را توصیه می‌کنند. مسیر خروج از ردیفها باید مستقیم و بدون مانع باشد. معمولا بیش از یک خروج مستقل لازم است و در سالن‌های بزرگ، خروج‌ها باید روی دو سمت سالن پخش شوند تا یک آتش‌سوزی هر دو را همزمان نبندد.
رمپ ورودی Auditoriumdelparco؛ مسیر دسترسی بدون پله به فویر و تالار. معماران: Renzo Piano Building Workshop — عکس: Marco Caselli Nirmal — منبع: ArchDaily
برای دسترسی، استانداردهای ADA (بخش ۸۰۲) راهنمای خوبی هستند: جای ویلچر دستکم ۹۱۵ میلی‌متر عرض و ۱۲۲۰ میلی‌متر عمق (۱۵۲۵ اگر ورود فقط از کنار باشد)، با یک صندلی همراه هم‌سطح و کنارش، و دید مشابه دیگر صندلیها. با بالا رفتن ظرفیت، تعداد جاها هم بیشتر میشود: یک جا برای ۴ تا ۲۵ صندلی، چهار جا برای ۵۱ تا ۱۵۰، و شش جا برای ۳۰۱ تا ۵۰۰ صندلی. وقتی ظرفیت از ۳۰۰ نفر بالاتر می‌رود، جاها در بیش از یک نقطه پخش می‌شوند. یک درصد صندلیها هم باید کنار راهرو و با دسته‌های برداشتنی باشد. مسیر دسترسی باید همان مسیر خروج اضطراری هم باشد. جدول ایران را از ضوابط دسترسی افراد کم‌توان جسمی‌حرکتی و مبحث ۴ جاری بگیرید و اعداد فوق را فقط مرجع مقایسه بدانید.
فضای گردش و انتظار اطراف تالار در Shaw Auditorium، Hong Kong. معماران: Henning Larsen — عکس: Kris Provoost — منبع: ArchDaily
در پروژه‌های اداری و کار اشتراکی، سالن اجتماعات کمتر یک اتاق مستقل است و بیشتر در دل فضای کار می‌نشیند. در فضای کار اشتراکی گلفام، پلکان چوبی چندسطحی با کوسن‌های گرد، به‌جای راه‌پله معمولی نقش یک آمفی‌تئاتر کوچک را برای رویداد و گردهمایی بازی می‌کند. این راه‌حل جای ردیف صندلی ثابت را نمی‌گیرد، اما نشان می‌دهد که شیب و پلکان می‌تواند خود فضای نشستن باشد.
پلکان آمفی‌تئاتری غیررسمی برای رویداد و گردهمایی. رندر پروژه فضای کار اشتراکی گلفام — از پروژه‌های گروه معماری معیار.
اگر سالن بخشی از مجموعه اداری است، برنامه‌ریزی آن باید همزمان با طراحی فضای اداری انجام شود، چون ارتفاع سقف، مسیر خروج و رایزر تاسیسات از طبقه‌های دیگر هم می‌گذرند.
بالکن گردشی و پلکان نشیمن در فویر Shaw Auditorium؛ فضای پیش از ورود هم بخشی از طراحی سالن است. معماران: Henning Larsen — عکس: Kris Provoost — منبع: ArchDaily
در راهنماهای طراحی حدود ۰.۹ تا ۱.۲ مترمربع برای هر صندلی (با سهم راهرو) آمده است؛ یعنی سالن ۲۰۰ نفره برای بخش مخاطبان حدود ۱۸۰ تا ۲۴۰ مترمربع. سن و فضاهای جانبی جدا حساب می‌شوند. ظرفیت قانونی و عرض خروج را حتما از جدول مبحث سوم نسخه جاری محاسبه کنید.
فاصله پشتبهپشت معمولا بین ۸۵ تا ۱۰۵ سانتیمتر است (۹۰ سانتیمتر رقم رایج). علاوه بر آن، عبور آزاد بین ردیفها باید با طول ردیف و تعداد راهروها سازگار باشد؛ در IBC دستکم حدود ۳۰ سانتیمتر وقتی ردیف از هر دو سر به راهرو باز میشود.
برای سخنرانی با صدابرداری حدود ۰.۷ تا ۱.۰ ثانیه، و برای سالن چندمنظوره حدود ۱.۰ تا ۱.۶ ثانیه. اگر سالن هم همایش و هم موسیقی دارد، جذب قابل تنظیم (پرده و پنل متحرک) از یک عدد ثابت بهتر کار می‌کند.
اگر سالن اجتماعات یا همایش در برنامه پروژه شماست، یک مشاوره رایگان بگیرید تا ظرفیت، چیدمان و بودجه را با هم بررسی کنیم.